1930-cu il avqustun 8-də təşkil olunmuş Cəbrayıl rayonu Kiçik Qafqaz dağlarının cənub-şərqində - Araz çayının sahilində yerləşir, cənub tərəfdən İran İslam Respublikası, cənub-qərbdən Zəngilan, qərbdən Qubadlı, şimaldan Xocavənd, şərqdən isə Füzuli rayonları ilə həmsərhəddir.
Cəbrayıl rayonunun ərazisi maddi və mədəni abidələrlə zəngindir. Bunlardan "Divlər Sarayı" mağarası, kurqan və məqbərələr, "Başıkəsik Gümbəz", "Qala", "Qız qalası", Xudafərin körpüləri, Çələbilər kəndindəki Məscid kompleksi, rayon mərkəzindəki "Sultan Məcid hamamı", Xubyarlı kəndindəki "Dairəvi" 8 guşəli türbələr və məqbərələr nəsildən-nəslə ötürülmüş canlı tarixdir. Rayonun ərazisində çoxlu yazılı abidələr vardır ki, bunlardan da Ağoğlandakı Orxan yazılı abidəsi xüsusilə qiymətlidir. Rayonun ərazisi faydalı qazıntılarla, sement istehsalı üçün qiymətli xammal ilə, mərmər və başqa tikinti materialları ehtiyatları ilə də zəngindir.
Cəbrayıl 1993-cü il avqustun 23-də Ermənistan silahlı qüvvələri tərəfindən işğal edilmiş, yerli əhali öz doğma tarixi torpaqlarından didərgin salınaraq kütləvi qətl və qırğınlara məruz qalmış, xalqımıza məxsus tarixi-mədəni abidələr və yaşayış məskənləri dağıdılaraq viran edilmişdir.
Azərbaycan Ordusunun 2020-ci il sentyabrın 27-də başladığı əks-hücum nəticəsində aparılan uğurlu döyüş əməliyyatları ilə oktyabrın 4-də Cəbrayıl şəhəri işğaldan azad edilmişdir. Məhz bu gün - 4 oktyabr “Azərbaycan Respublikasının işğaldan azad edilmiş əraziləri üzrə şəhər günlərinin təsis edilməsi haqqında” Azərbaycan Respublikası Prezidentinin Sərəncamına uyğun olaraq Cəbrayıl şəhəri günü kimi qeyd edilir.
İşğaldan azad edilmiş digər ərazilərdə olduğu kimi, Cəbrayıl rayonunda da yenidənqurma və bərpa işləri operativ və sistemli şəkildə həyata keçirilir, keçmiş məcburi köçkünlərin öz doğma yurdlarında rahat və firavan yaşamaları üçün bütün şərait yaradılır. Həmçinin məşğulluğun yüksək səviyyədə təmin edilməsi üçün zəruri tədbirlər görülür. 2024-cü il sentyabrın 26-dan etibarən Cəbrayıla keçmiş məcburi köçkünlərin qayıdışı başlanmışdır və bu proses artan templə davam edir.
Dövlət başçısı Cəbrayıl rayonuna mütəmadi səfərlər edərək görülən işlərlə yaxından tanış olur, təməlqoyma və açılış mərasimlərində iştirak edir, müvafiq tapşırıq və tövsiyələrini verir.
Prezident İlham Əliyev Cəbrayıl rayonunda Maşanlı, Sarıcallı, Karxulu, Böyük Mərcanlı, Horovlu və Şükürbəyli kəndlərinin, Xudafərin qəsəbəsinin, Cəbrayıl şəhərində üç çoxmənzilli yaşayış kompleksinin, inzibati binanın, Rayon Mərkəzi Xəstəxanasının, “Araz Vadisi İqtisadi Zonası” Sənaye Parkının, “KamAZ” ASC ilə “Gəncə Avtomobil Zavodu” İstehsalat Birliyinin birgə servis mərkəzinin, həmçinin bir sıra istehsal kompleks və müəssisənin təməlqoyma mərasimlərində iştirak etmiş, Memorial Kompleksin və şəhərin bərpasının təməl daşını qoymuşdur. Prezident ölkəmizin yaşıl enerji strategiyasının mühüm tərkib hissəsi olan Cəbrayıl rayonunun Şahvəlli kəndində “Şəms” və “Üfüq” günəş elektrik stansiyalarının təməlini qoymuşdur.
Dövlət başçısı Cəbrayıl şəhərində yaşayış kompleksinin, habelə 2025-ci il oktyabrın 28-də Cəbrayıl rayonunun Horovlu kəndinin birinci mərhələsinin açılışını həyata keçirmiş və kəndin sakinlərinə mənzillərinin açarlarını təqdim etmişdir.
Prezident İlham Əliyev Dövlət Sərhəd Xidmətinin hərbi hissə kompleksinin, “Azərişıq” Açıq Səhmdar Cəmiyyətinin Cəbrayıl Rəqəmsal İdarəetmə Mərkəzinin, 110/35/10 kilovoltluq “Cəbrayıl” yarımstansiyasının, 330 kV-luq “Cəbrayıl” qovşaq yarımstansiyasının, “Qız Qalası” hidroqovşağının açılışını etmiş, “Xudafərin” hidroqovşağının istismara və Şükürbəyli–Cəbrayıl–Hadrut avtomobil yolunun 14,2 kilometrlik Şükürbəyli–Cəbrayıl hissəsinin istifadəyə verilməsi, həmçinin Hacıqabul-Bəhrəmtəpə-Ermənistan Respublikası ilə dövlət sərhədi avtomobil yolunun 197-ci kilometrindən Cəbrayıl rayonu ərazisində inşa olunan “Şəfəq” Günəş Elektrik Stansiyasına gedən avtomobil yolunun açılış mərasimində iştirak etmişdir.
Prezident İlham Əliyevin və birinci xanım Mehriban Əliyevanın humanitar və sosial sahəyə xüsusi diqqəti nəticəsində Cəbrayıl şəhərində Mehdi Mehdizadə adına tam orta məktəb qısa müddət ərzində istifadəyə verilmişdir. Şərqi-Zəngəzurun tarixi-dini və mədəni abidələrinin bərpası, yenilərinin inşası istiqamətində Azərbaycan dövləti tərəfindən görülən işlər çərçivəsində Cəbrayıl şəhər məscidinin təməli qoyulmuşdur.
